Władysław Zamoyski <POWRÓT>
|
|
|
(1853-1924), syn generała Władysława Zamoyskiego i Jadwigi z Działyńskich, córki
Tytusa, ur. 18 listopada w Paryżu. Od lutego 1854 r. do lipca 1855 r., w związku z
zaangażowaniem się gen. Zamoyskiego w toczącą się wojnę krymską i pobytem rodziców
w Turcji, wychowywał się u dziadków Działyńskich w Poznaniu i Kórniku. Stał się ukochanym
wnukiem Tytusa. Po powrocie do Paryża rodzina zamieszkała w domu, będącym także siedzibą
Biblioteki Polskiej. Od najmłodszych lat Władysław wychowywany był w atmosferze żarliwego
patriotyzmu, pracy i poświęcenia dla Ojczyzny, religijności oraz kultu dla tradycji po
wybitnych przodkach.
Pierwsze nauki Władysław pobierał w domu, potem uczęszczał na kursy nauk elementarnych.
W l. 1863-74 był uczniem paryskiego Lycée Impérial Charlemagne. Wielokrotnie starał się
o przyjęcie do École Polytechnique w Paryżu. W 1875 r. rozpoczął służbę wojskową w armii
francuskiej zgodnie z wolą zmarłego w 1868 r. ojca. W l. 1879-81 Władysław wziął udział
w rządowej wyprawie francuskiej na Wystawę Powszechną w Sydney i Melbourne. Został członkiem
komisji mającej badać Australię pod względem agronomicznym, przemysłowym i handlowym. W tym
czasie Władysław odwiedzał emigrantów polskich, zebrał też pokaźną kolekcję eksponatów
przyrodniczych i etnograficznych, którą wyekspediował statkiem do Francji. Podczas pobytu
w Australii otrzymał wiadomość o śmierci wuja Jana Działyńskiego (30 III 1880 r.) i odziedziczeniu
majątku kórnickiego. Wysłał plenipotencję dla dotychczasowego zarządcy Zygmunta Celichowskiego.
Następnie udał się do Stanów Zjednoczonych, zwiedzając po drodze Nową Zelandię, Tahiti i Hawaje.
Był serdecznie przyjmowany przez miejscową Polonię. W 1881 r. opuścił Stany Zjednoczone, a wkrótce
razem z matką i siostrą wrócił do kraju, do Kórnika.
Przez pierwsze lata borykał się z kłopotami materialnymi, spowodowanymi zadłużeniem odziedziczonego
majątku i koniecznością przeprowadzenia remontu zamku. W 1882 r. podjął decyzję o zaprzestaniu
finansowania działalności paryskiego Towarzystwa Nauk ścisłych. Kontynuował natomiast niektóre
wydawnictwa rozpoczęte przez Jana. Pomagał matce i siostrze w sprawach związanych z założeniem
w Kórniku Szkoły Domowej Pracy Kobiet, zwanej Zakładem Kórnickim. Zaangażował się w działalność
społeczną i patriotyczną w Wielkopolsce, brał udział w różnych zjazdach i obchodach. Współpracował
z wybitnymi Wielkopolanami, był współzałożycielem Banku Ziemskiego w Poznaniu. W Kórniku rozszerzył
zakres działalności przedsiębiorstwa handlu żelazem, zbudował warsztaty i odlewnię, uruchomił
produkcję i sprzedaż oraz naprawę maszyn rolniczych, zapewniając pracę licznym Polakom.
W 1885 r. Zamoyscy jako obywatele francuscy zostali zmuszeni do opuszczenia Wielkopolski. Wrócili
do Paryża, następnie udali się do Rzymu. Nielegalny przyjazd Zamoyskich do Wielkiego Księstwa
Poznańskiego w czerwcu 1886 r. zakończył się uwięzieniem Jadwigi na 24 godziny w śremskim więzieniu.
W lipcu tego roku Zamoyscy przyjęli zaproszenie krewnego - Andrzeja Zamoyskiego i osiedli w Galicji,
przenosząc tam także siedzibę zamkniętej w Kórniku przez władze pruskie Szkoły. Pozwolenie na regularne
dwumiesięczne przyjazdy do Kórnika otrzymali Zamoyscy dopiero w 1912 r. Mimo oddalenia Władysław żywo
interesował się losami kórnickiej majętności. Na jego polecenie Z. Celichowski kupował ziemię, ratując
ją przed zakusami Niemców. Dzięki zrozumieniu dla spraw bibliotecznych i nieszczędzeniu środków, mogła
być kontynuowana działalność wydawnicza biblioteki. W 1902 r. Zamoyski wpisał Bibliotekę Kórnicką w
poczet członków - założycieli "Towarzystwa dla popierania nauki polskiej" we Lwowie.
9 maja 1889 r. na licytacji w Nowym Sączu Władysław Zamoyski - z pobudek wyłącznie patriotycznych -
zakupił dobra zakopiańskie, ratując je przed przejściem w obce (tzn. niepolskie) ręce. Tym czynem
oraz wygraniem procesu o Morskie Oko (1902 i 1909) zapisał się trwale w narodowej pamięci.
Po nabyciu Zakopanego Zamoyscy zamieszkali najpierw w wynajętej willi "Adasiówka", gdzie umieszczono
także Szkołę Domowej Pracy Kobiet. Dopiero w czerwcu 1891 r. przenieśli się wraz ze Szkołą do Kuźnic.
W Zakopanem Władysław zdołał olbrzymim wysiłkiem, w krótkim czasie, zalesić ogołocone z drzew przez
rabunkową gospodarkę poprzednich właścicieli, zbocza górskie, zaprowadzić racjonalną gospodarkę leśną
i ochronę przyrody, rozbudować tartaki i papiernię. Przyczynił się do zbudowania kolei z Chabówki do
Zakopanego (1899) oraz z Jaworzna do Piły (1900), a także dróg bitych przez Jaszczurówkę do Morskiego
Oka i do Doliny Kościeliskiej. Zaangażował się w sprawę budowy elektrowni oraz wodociągów, szkoły,
szpitala, poczty, nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego. Udało mu się przejąć propinację z rąk obcych i
przekazać ją Polakom. W 1910 r. zbudował przy Krupówkach Bazar Polski - siedzibę polskiej spółki handlowej.
W uznaniu zasług w 1898 r. nazwisko Zamoyskiego zostało nadane jednej z ulic Zakopanego. Od 1899 r. był
honorowym obywatelem Żywca, a od 1901 r. pierwszym honorowym obywatelem Zakopanego. Należał do wielu
towarzystw, pełniąc w nich ważne funkcje oraz wspierając materialnie ich działalność. M.in. był członkiem
honorowym Towarzystwa Rybackiego w Krakowie (1890 r.), Towarzystwa Przemysłowców w Kórniku (od 1894 r.)
oraz kórnickiego Bractwa Strzeleckiego (od 1899 r.), Towarzystwa Tatrzańskiego (od 1901 r.), Tatrzańskiego
Towarzystwa Narciarzy w Krakowie (1923 r.), członkiem wieczystym Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego
(od 1903 r.), prezesem Instytucji Czci i Chleba, zapewniającej opiekę materialną weteranom powstań (od 1907 r.),
prezesem Rady Zawiadowczej Kolei Żelaznej Chabówka - Zakopane (od 1908 r.), członkiem - założycielem Towarzystwa
"Sokół" w Krakowie (1892 r.) oraz paryskiego Towarzystwa Polskiego Literacko-Artystycznego (1910 r.), członkiem
Ligi dla spolszczenia miast (1913 r.) oraz Komitetu Skautowego w Zakopanem (1914 r.). Od 1900 r. należał do
Związku Pomocników Salezjańskich w Turynie. W 1894 r. Zamoyski wystawił na Powszechnej Wystawie Krajowej we
Lwowie najcenniejsze eksponaty z kórnickiego zamku oraz produkty z dóbr zakopiańskich. W 1907 r. na Wystawie
Ogrodniczej w Poznaniu Ogrody Kórnickie Władysława Zamoyskiego zostały odznaczone dyplomem.
W lipcu 1912 r. w Paryżu Zamoyscy podpisali dokument o zamiarze oddania całego majątku na rzecz mającej powstać
fundacji narodowej. W czerwcu 1914 r. Władysław wraz z matką i siostrą wyjechał na wakacje do Paryża, a wybuch
I wojny światowej uniemożliwił im powrót do kraju. W.Z. Wspierał Komitet Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, współpracował
w prowadzeniu akcji informacyjnej, służącej sprawie polskiej, finansował inicjatywy publicystyczne na rzecz niepodległości
Polski. Był autorytetem moralnym, z którym kontaktowali się działacze Komitetu Narodowego Polskiego, m.in. Roman Dmowski,
Ignacy Jan Paderewski, gen. Józef Haller oraz polscy delegaci na Konferencję Pokojową w Wersalu.
Z kasy majątków kórnickich Zamoyskiego sfinansowano udział Kompanii Kórnickiej w powstaniu wielkopolskim. Po zakończeniu
wojny Z. wrócił do Kórnika (23 V 1920 r.) i podjął energiczne działania zmierzające do poprawienia kondycji zaniedbanych
majątków, aby je oddać jako dar narodowy, przynoszący jak najszybciej dochody. Równocześnie przystąpił do ostatecznego
opracowania statutu przyszłej fundacji i załatwiania niezbędnych urzędowych formalności. Pomocnikiem Zamoyskiego w tych
pracach został dr Henryk Wilczyński, administrator majątków kórnickich po zmarłym 26 I 1923 r. Z. Celichowskim.
Latem 1921 r. (9 VII) Zamoyscy gościli w Kórniku Naczelnika Państwa Marszałka Józefa Piłsudskiego, który podziękował im
za opiekę, jaką otaczali w Zakopanem i Paryżu jego brata - Bronisława Piłsudskiego. W lutym 1923 r. Zamoyski został
generalnym pełnomocnikiem swej matki, z prawem dysponowania jej majątkiem zarówno za jej życia, jak i po śmierci, która
nastąpiła 4 X 1923 r. Gotowy statut Fundacji "Zakłady Kórnickie" został złożony przez Władysława i Marię Zamoyskich
osobiście, na ręce Prezydenta Państwa Stanisława Wojciechowskiego, 16 lutego 1924 r. Wtedy też Zamoyscy podpisali akt
donacyjny, zwracając się w nim do Sejmu, Senatu i rządu RP z prośbą o opiekę nad powstającą fundacją. Po kilku miesiącach
- 20 VI 1924 r. Zamoyski podpisał w Śremie akt notarialny zrzeczenia się całego majątku na rzecz fundacji. 13 września 1924 r.
- już chory - spisał testament, którym uzupełnił swój dar narodowy o bezcenną bibliotekę oraz dzieła sztuki.
Oficjalnej wiadomości o tym, że Rada Ministrów skierowała 1 października akt fundacyjny do Sejmu, Zamoyski nie doczekał.
Dotarła ona bowiem do Kórnika 3 X po południu. Tego dnia - kilkanaście godzin wcześniej - Władysław Zamoyski zmarł.
Pochowany został 6 października w krypcie Zamoyskich, w podziemiach kórnickiego kościoła.
Wydawnictwa BK: